आपण रोज असंख्य निर्णय घेतो.
काही निर्णय इतके छोटे असतात की त्यांच्याकडे आपण निर्णय म्हणून पाहतही नाही. पण काही निर्णयांसमोर आपण बराच वेळ थांबतो.
नोकरी बदलायची का?
व्यवसाय सुरू करायचा का?
एखादी संधी स्वीकारायची का?
पैसे कुठे वापरायचे?
एखाद्या गोष्टीला हो म्हणायचं की नाही?
अशा वेळी एक प्रश्न मनात नक्की येतो
“मी योग्य निर्णय घेतोय का?”
आणि त्यानंतर दुसरा
“चुकलं तर?”
याच ठिकाणी एक साधी सवय उपयोगी ठरू शकते:
थांबा जरा.
याचा अर्थ निर्णय टाळणे नाही.
याचा अर्थ स्वतःला काही क्षण विचार करण्यासाठी देणे.
१. आधी प्रश्न नेमका काय आहे ते समजा
आपण अनेकदा चुकीचा प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न करतो.
उदाहरणार्थ, “मला नोकरी सोडावी का?” हा प्रश्न दिसायला सोपा आहे.
पण कदाचित खरी समस्या नोकरी नसून कामाचा ताण असेल. कदाचित पगाराचा प्रश्न असेल. कदाचित वाढीची संधी नसेल. किंवा कदाचित काही दिवसांच्या थकव्यामुळे नोकरी सोडावीशी वाटत असेल.
म्हणून स्वतःला विचारा:
“मला नेमकं काय ठरवायचं आहे?”
प्रश्न स्पष्ट झाला की विचाराची दिशा बदलते.
२. भावना आणि निर्णय यात फरक करा
रागाच्या भरात पाठवलेला संदेश आणि शांतपणे विचार करून पाठवलेला संदेश एकसारखा नसतो.
भीतीमुळे एखादी संधी नाकारणं आणि तिचा धोका समजून नाकारणं यातही फरक आहे.
भावना चुकीच्या नाहीत.
पण त्या क्षणी स्वतःला एक प्रश्न विचारा:
“मी निर्णय घेतोय की फक्त प्रतिक्रिया देतोय?”
कधी दहा मिनिटांचा विराम पुरतो.
कधी एक रात्र लागते.
कधी मोठ्या निर्णयासाठी त्याहून अधिक वेळ आणि माहिती आवश्यक असते.
३. दोनच पर्याय आहेत असं समजू नका
आपण अनेकदा निर्णयाला फक्त दोन पर्याय देतो
हो किंवा नाही.
राहायचं किंवा जायचं.
करायचं किंवा सोडायचं.
पण तिसरा पर्याय असू शकतो.
नोकरी सोडण्याआधी दुसरी नोकरी शोधता येऊ शकते.
व्यवसाय पूर्णपणे सुरू करण्याआधी छोट्या प्रमाणात चाचणी करता येऊ शकते.
मोठा निर्णय घेण्याआधी काही लोकांशी बोलता येऊ शकतं.
म्हणून एक साधा प्रश्न विचारा:
“याशिवाय आणखी काय?”
४. तथ्य आणि अंदाज वेगळे करा
“हा व्यवसाय नक्की चालेल.”
हे तथ्य नाही.
“मला वाटतं लोकांना हे उत्पादन आवडेल.”
हा अंदाज आहे.
“लोक यासाठी पैसे देतील का?”
हा अजून एक अनुत्तरित प्रश्न आहे.
निर्णय घेताना या तिन्ही गोष्टी एकत्र मिसळल्या तर आपल्याला खोटी खात्री मिळू शकते.
त्याऐवजी तीन गोष्टी लिहा:
मला काय माहीत आहे?
मला काय वाटतं?
मला अजून काय माहीत नाही?
हा छोटा फरक विचार अधिक स्पष्ट करू शकतो.
५. स्वतःसाठी खरंच महत्त्वाचं काय आहे ते विचारा
दोन व्यक्ती एकाच परिस्थितीत असतील तरी त्यांचे निर्णय वेगळे असू शकतात.
कारण त्यांची आयुष्यं वेगळी आहेत.
कुणासाठी पैसा महत्त्वाचा असेल.
कुणासाठी कुटुंबासोबतचा वेळ.
कुणासाठी स्थिरता.
कुणासाठी स्वातंत्र्य.
म्हणून इतरांनी काय केलं यापेक्षा स्वतःला विचारा:
“माझ्यासाठी आत्ता खरंच महत्त्वाचं काय आहे?”
आणखी एक प्रश्न विचारा:
“या निवडीसाठी मला काय सोडावं लागेल?”
प्रत्येक निवड काहीतरी देते आणि काहीतरी घेते.
६. मोठ्या निर्णयाआधी छोटा प्रयोग करा
प्रत्येक गोष्टीसाठी लगेच मोठी उडी घेण्याची गरज नसते.
व्यवसाय करायचा आहे?
आधी काही संभाव्य ग्राहकांशी बोला.
नवं कौशल्य शिकायचं आहे?
आधी थोडा वेळ देऊन पाहा.
नवीन कल्पना तपासायची आहे?
छोट्या प्रमाणात सुरुवात करा.
छोटा प्रयोग तुम्हाला नवीन माहिती देऊ शकतो.
आणि नवीन माहिती पुढचा निर्णय अधिक स्पष्ट करू शकते.
७. पूर्ण खात्रीची वाट पाहू नका
आयुष्यात प्रत्येक निर्णयासाठी पूर्ण खात्री मिळत नाही.
कधी ना कधी उपलब्ध माहितीवर निर्णय घ्यावा लागतो.
त्यावेळी स्वतःला विचारा:
“मला जे माहीत आहे, माझ्यासाठी जे महत्त्वाचं आहे आणि मी स्वीकारू शकतो त्या जोखमीच्या आधारावर कोणता पर्याय अधिक योग्य वाटतो?”
हे भविष्याची हमी नाही.
ही त्या क्षणी उपलब्ध असलेल्या माहितीवर केलेली जाणीवपूर्वक निवड आहे.
दहा मिनिटांची एक साधी निर्णय-पद्धत
महत्त्वाचा निर्णय समोर असेल तर स्वतःला काही शांत मिनिटं द्या.
थांबा
तात्काळ प्रतिक्रिया देऊ नका.
प्रश्न स्पष्ट करा
मला नेमकं काय ठरवायचं आहे?
तथ्य पाहा
मला काय माहीत आहे? काय फक्त वाटतंय?
पर्याय शोधा
माझ्यासमोर कोणते पर्याय आहेत? आणखी काही शक्यता आहे का?
महत्त्वाचं ठरवा
माझ्यासाठी आत्ता काय महत्त्वाचं आहे?
जोखीम पाहा
काय चुकू शकतं? ते कमी करता येईल का?
पुढचं पाऊल ठरवा
आता मी काय करणार?
याला आपण दहा मिनिटांची निर्णय-पद्धत म्हणू शकतो.
दहा मिनिटं हा जादूचा आकडा नाही.
मोठ्या किंवा गंभीर निर्णयांसाठी अधिक वेळ, अधिक माहिती किंवा तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक असू शकतो.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे घाईच्या प्रतिक्रियेतून थोडं बाहेर येणं.
चुकीचा निर्णय झाला तर?
कधी आपण विचार करूनही अपेक्षित परिणाम मिळवत नाही.
त्याचा अर्थ निर्णय घेतानाच आपण चुकीचे होतो, असं नेहमीच नाही.
निर्णय घेताना आपल्याकडे जी माहिती होती, तीच आपण वापरू शकतो.
नंतर नवीन माहिती मिळते.
परिस्थिती बदलते.
अनपेक्षित गोष्टी घडतात.
म्हणून स्वतःला दोष देण्याऐवजी विचार करा:
काय झालं?
काय माझ्या नियंत्रणात होतं?
काय माझ्या नियंत्रणाबाहेर होतं?
पुढच्या वेळी मी काय वेगळं करेन?
अशा प्रकारे एखादा अनुभव पुढच्या निर्णयासाठी उपयोगी ठरू शकतो.
शेवटी एक छोटा विराम
आपल्याला प्रत्येक वेळी परिपूर्ण निर्णय घेता येईलच असं नाही.
पण निर्णय घेण्यापूर्वी थोडा वेळ थांबता येतो.
प्रश्न स्पष्ट करता येतो.
तथ्य आणि अंदाज वेगळे करता येतात.
पर्याय पुन्हा पाहता येतात.
आपल्यासाठी काय महत्त्वाचं आहे ते समजून घेता येतं.
आणि मग पुढचं पाऊल निवडता येतं.
याच साध्या विचारावर आधारित आहे नासिर पिपूळकर यांचं पुस्तक
थांबा जरा!
निर्णय घेण्याआधी स्वतःला दिलेली दहा शांत मिनिटं
हे पुस्तक प्रत्येक निर्णयाचं उत्तर देण्याचं वचन देत नाही.
ते त्यापेक्षा साधी गोष्ट देते
निर्णय घेण्याआधी थोडं थांबून विचार करण्याची एक पद्धत.
थांबा जरा.
विचार करा.
समजून निवडा.
पुढे चला.
नासिर पिपूळकर
